ارز ترجیحی چیست؟
ارز ترجیحی یا ارز یارانهای، نوعی نرخ ارز مصنوعی پایینتر از نرخ بازار است که دولتها برای واردات کالاهای اساسی و حمایت از اقشار کمدرآمد استفاده میکنند. در ایران، این سیاست از سال ۱۳۹۷ با نرخ ۴۲۰۰ تومان آغاز شد و هدف آن کنترل قیمت کالاهای اساسی مانند روغن، گندم و دارو بود. این ارز به واردکنندگان تخصیص داده میشود تا کالاها با قیمت ارزان به دست مصرفکننده برسد. در سال ۱۴۰۴، نرخ ارز ترجیحی به ۲۸۵۰۰ تومان افزایش یافته و دامنه کالاهای مشمول آن محدود شده است.
نرخ فعلی ارز ترجیحی در ایران
نرخ فعلی ارز ترجیحی در ایران ۲۸۵۰۰ تومان است که برای واردات کالاهای اساسی مانند گندم، روغن و دارو استفاده میشود. این نرخ فاصله زیادی با نرخ بازار آزاد (حدود ۱۱۷ هزار تومان) دارد و شکاف بیش از ۹۷ هزار تومان ایجاد کرده است. دولت در سال ۱۴۰۴ تلاش کرده این نرخ را به تدریج حذف کند و به سمت ارز تک نرخی حرکت کند، اما هنوز بخشی از واردات با این نرخ انجام میشود. نرخ ترجیحی از منابع ارز ترجیحی دولت تأمین میشود و هر سال میلیاردها دلار برای آن هزینه میگردد.
فواید ارز ترجیحی برای اقتصاد و جامعه
فواید اصلی ارز ترجیحی کنترل تورم در کالاهای اساسی و حمایت از معیشت مردم است. این سیاست در کوتاهمدت قیمت مواد غذایی و دارو را پایین نگه میدارد و فشار اقتصادی بر خانوارهای کمدرآمد را کاهش میدهد. همچنین تولید داخلی را با واردات ارزان نهادهها حمایت میکند و از افزایش ناگهانی هزینههای زندگی جلوگیری مینماید. در ایران، ارز ترجیحی در سالهای اولیه کمک کرد تا تورم خوراکیها کنترل شود و دسترسی به کالاهای ضروری آسانتر گردد.
پیامدهای منفی ارز ترجیحی
پیامدهای منفی ارز ترجیحی شامل ایجاد رانت و فساد است؛ زیرا فاصله نرخ ترجیحی با بازار آزاد، فرصت ویژهخواری برای واردکنندگان و واسطهها ایجاد میکند. این سیاست کسری بودجه دولت را افزایش میدهد، منابع ارزی را هدر میدهد و توزیع یارانه را ناعادلانه میکند، زیرا دهکهای پردرآمد بیشتر از آن بهره میبرند. همچنین سیگنال های قیمتی را مخدوش کرده و تولید داخلی را وابسته به واردات ارزان مینماید، که در بلندمدت به اقتصاد آسیب میزند.
تأثیر حذف ارز ترجیحی بر اقتصاد
حذف ارز ترجیحی میتواند در کوتاهمدت تورم کالاهای اساسی را افزایش دهد، اما در بلندمدت شفافیت اقتصادی ایجاد کرده، رانت را کاهش دهد و منابع را بهتر تخصیص دهد. در ایران، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی، یارانه مستقیم به مردم پرداخت شد که عدالت بیشتری ایجاد کرد. این سیاست میتواند کسری بودجه را کاهش دهد و اقتصاد را به سمت نرخ تکنرخی هدایت کند، اما نیاز به حمایتهای جایگزین برای اقشار آسیبپذیر دارد.
نتیجهگیری: آینده ارز ترجیحی در ایران
ارز ترجیحی با وجود فواید حمایتی، پیامدهای مخربی مانند فساد و ناکارآمدی داشته و در سالهای اخیر به سمت حذف پیش رفته است. در آینده، سیاستهای ارزی ایران احتمالاً به سمت نرخ تکنرخی حرکت میکند تا شفافیت افزایش یابد و اقتصاد پایدارتر شود. با این حال، موفقیت این تغییر به نحوه اجرای حمایتهای جایگزین مانند یارانه مستقیم بستگی دارد تا فشار بر مردم کم شود. ارز ترجیحی درس مهمی از سیاستهای اقتصادی ناکارآمد در ایران بود.